Model CREATE i proces arteterapeutyczny w ujęciu relacyjno-neurobiologicznym – Instytut Psychoedukacji i Arteterapii – Psychologia, Arteterapia, Psychoterapia Sensomotoryczna w leczeniu traumy

W polskiej arteterapii wciąż stosunkowo rzadko mówi się o procesie twórczym językiem neurobiologii i relacji. Tymczasem właśnie ta perspektywa pozwala zobaczyć, że w pracy arteterapeutycznej znaczenie ma nie tylko obraz, symbol czy technika, ale także ciało, układ nerwowy, kontakt z materiałem, obecność terapeuty i sposób, w jaki osoba nadaje sens własnemu doświadczeniu. Do takiego spojrzenia zaprasza model CREATE, rozwijany przez Noah Hass-Cohen i Joannę Clyde Findlay w ramach podejścia Art Therapy Relational Neuroscience. Ujmuje on proces arteterapeutyczny jako doświadczenie ucieleśnione, relacyjne i ekspresyjne, wspierające adaptacyjne reagowanie, integrację oraz rozwój empatii i współczucia.

Czym jest model CREATE w arteterapii?

Akronim CREATE opisuje sześć wzajemnie powiązanych wymiarów procesu arteterapeutycznego:

C – Creative Embodiment, czyli twórcze ucieleśnienie,
R – Relational Resonating, czyli rezonans relacyjny,
E – Expressive Communicating, czyli ekspresyjna komunikacja,
A – Adaptive Responding, czyli adaptacyjne reagowanie,
T – Transformative Integration, czyli transformująca integracja,
E – Empathizing and Compassion, czyli empatia i współczucie.

Każdy z tych wymiarów pomaga lepiej rozumieć, co dzieje się w procesie twórczym na poziomie ciała, emocji, relacji, refleksji i znaczenia.

Creative Embodiment — twórcze ucieleśnienie

Pierwszy wymiar modelu CREATE odnosi się do ciała w procesie tworzenia. W arteterapii ciało jest jednym z podstawowych kanałów ekspresji, regulacji i kontaktu z doświadczeniem. Znaczenie ma tutaj gest, ruch, napięcie mięśniowe, rytm pracy, oddech, dotyk materiału, sposób trzymania narzędzia, nacisk kredki, tempo malowania czy sposób używania przestrzeni kartki. Osoba tworząca działa poprzez ciało, a sam proces twórczy może ujawniać i modulować jej aktualny stan psychofizjologiczny. Wybór materiału może odzwierciedlać aktualny stan autonomicznego układu nerwowego — poziom pobudzenia, napięcia, mobilizacji, wycofania lub potrzebę ukojenia. Mocny nacisk narzędzia, szybkie tempo pracy, intensywne kolory czy wybór materiałów stawiających opór mogą wiązać się z potrzebą rozładowania napięcia i odzyskania poczucia wpływu. Z kolei sięganie po materiały miękkie, płynne, delikatne lub powtarzalne ruchy może wspierać wyciszenie, rytmizację i powrót do większej regulacji. Ważne jest jednak, aby wybór materiału traktować jako zaproszenie do uważnej obserwacji procesu, a nie jako prostą diagnozę. Znaczenie ma cały kontekst: ciało, emocje, relacja, sposób działania, historia osoby oraz to, jak sama osoba rozumie własne doświadczenie.

Relational Resonating — rezonans relacyjny

Proces twórczy w arteterapii jest osadzony w relacji. Obecność terapeuty, jego sposób bycia, ton głosu, tempo, mimika, uważność i gotowość do współobecności mogą wspierać poczucie bezpieczeństwa oraz regulację emocjonalną osoby tworzącej.
Relational Resonating oznacza rezonans relacyjny, czyli wzajemne dostrojenie i współtworzenie warunków, w których doświadczenie może zostać wyrażone, zobaczone i pomieszczone. Terapeuta towarzyszy procesowi poprzez swoją obecność, uważność i zdolność do pozostawania w kontakcie z tym, co pojawia się w przestrzeni twórczej.
W arteterapii powstaje szczególna przestrzeń trójkątna: osoba — dzieło — terapeuta. Praca twórcza może stać się bezpiecznym pośrednikiem w kontakcie z emocjami, które trudno od razu nazwać lub wypowiedzieć wprost. Czasami łatwiej jest spojrzeć na obraz, ślad, formę czy symbol, niż bezpośrednio mówić o sobie. Dzięki temu doświadczenie może być stopniowo rozpoznawane, różnicowane i przekształcane.

Expressive Communicating — ekspresyjna komunikacja

Arteterapia daje możliwość komunikowania doświadczeń, które trudno od razu wyrazić językiem. Niektóre przeżycia są złożone, cielesne, chaotyczne, niejasne lub silnie nacechowane emocjonalnie. Obraz, kolor, forma, linia, symbol, metafora, kompozycja, gest czy ślad mogą stać się nośnikami doświadczeń emocjonalnych, somatycznych i autobiograficznych. Expressive Communicating oznacza ekspresyjną komunikację, czyli tworzenie zewnętrznej reprezentacji przeżycia. To, co wcześniej było doświadczane jako rozproszone, nienazwane lub trudne do uchwycenia, może uzyskać formę, którą można zobaczyć, obejrzeć z dystansu, omówić i stopniowo integrować. Ten wymiar modelu CREATE pokazuje, że proces twórczy może wspierać rozpoznawanie, różnicowanie i stopniowe nazywanie doświadczeń wewnętrznych

Adaptive Responding — adaptacyjne reagowanie

Proces twórczy daje możliwość eksperymentowania z nowymi odpowiedziami wobec emocji, napięcia, frustracji, pustki, pobudzenia czy niepewności. Osoba tworząca może zmienić materiał, poprawić linię, zakryć fragment pracy, dodać nowy element, przerwać działanie, wrócić do niego później, przekształcić obraz albo nadać mu nowe znaczenie. Z perspektywy regulacji emocjonalnej są to ważne mikrodoświadczenia sprawstwa. Osoba może zauważyć, że ma wpływ na proces, może podejmować decyzje, może reagować na trudność, może zmieniać kierunek działania i szukać rozwiązań zgodnych z własnymi potrzebami. Adaptive Responding wiąże się z rozwijaniem elastyczności psychicznej i emocjonalnej. W procesie twórczym można sprawdzać: co mnie wspiera, co mnie przeciąża, kiedy potrzebuję zatrzymania, kiedy potrzebuję ruchu, jak reaguję na niepewność, jak znoszę niedoskonałość, jak radzę sobie z frustracją i jak mogę przekształcić coś, co początkowo wydawało się trudne. W tym sensie arteterapia może wspierać uczenie się nowych sposobów odpowiadania na doświadczenie. Tworzenie staje się przestrzenią próbowania, wyboru, zmiany i odzyskiwania poczucia wpływu.

Transformative Integration — transformująca integracja

Jednym z ważnych wymiarów arteterapii jest integracja doświadczenia. Obejmuje ona stopniowe łączenie różnych aspektów przeżycia: ciała i słowa, emocji i refleksji, obrazu i narracji, pamięci i znaczenia, pobudzenia i regulacji.
Transformative Integration opisuje proces, w którym doświadczenie może zostać osadzone w bardziej spójnej całości. Obraz może zostać przekształcony. Symbol może zmienić znaczenie. Osoba może zobaczyć swoje przeżycie z nowej perspektywy i włączyć je w szerszą opowieść o sobie.
W arteterapii ważne jest to, co powstaje, oraz to, co wydarza się w trakcie tworzenia. Moment zatrzymania, zmiana koloru, decyzja o zakryciu fragmentu, dopisanie słowa, dodanie nowego elementu czy rozmowa o pracy mogą stać się etapami budowania znaczenia.
Proces twórczy może pomagać przechodzić od rozproszonego afektu do bardziej uporządkowanej narracji osobistej. Integracja rozwija się stopniowo — poprzez kontakt z obrazem, ciałem, emocjami, relacją i refleksją.

Empathizing and Compassion — empatia i współczucie

Ostatni wymiar modelu CREATE dotyczy empatii i współczucia — zarówno w relacji terapeutycznej, jak i w relacji osoby do samej siebie. W arteterapii emocje mogą zostać zobaczone jako ważna część doświadczenia, która potrzebuje zauważenia, zrozumienia i pomieszczenia. Obraz może stać się sposobem na łagodniejsze spotkanie z tym, co trudne, wstydliwe, bolesne lub długo odsuwane. Empatyczna obecność terapeuty ma tutaj szczególne znaczenie. Sposób, w jaki terapeuta patrzy na proces, reaguje na pracę i towarzyszy osobie tworzącej, może wspierać rozwój bardziej życzliwej postawy wobec siebie. Empathizing and Compassion wskazuje, że proces twórczy może wzmacniać samowspółczucie, redukować wstyd i pomagać budować bardziej zintegrowany obraz siebie. Osoba może stopniowo zobaczyć swoje emocje jako zrozumiałą część własnej historii, potrzeb i sposobów radzenia sobie. Twórczość daje możliwość spojrzenia na siebie z większą łagodnością. Pozwala symbolicznie objąć doświadczenie, które wcześniej mogło być przeżywane jako zbyt trudne, zbyt intensywne lub zbyt chaotyczne.

Co model CREATE oznacza dla praktyki arteterapeutycznej?

Dla praktyki arteterapeutycznej model CREATE przypomina o potrzebie uważnego patrzenia na cały proces twórczy. Gotowa praca jest ważna, ale równie ważne są wybory, reakcje, gesty, zatrzymania i zmiany, które pojawiają się podczas tworzenia.
Znaczenie mają między innymi:

sposób wyboru materiałów,
kontakt z fakturą, kolorem i narzędziem,
tempo pracy,
reakcje ciała,
momenty zatrzymania lub zawahania,
impulsy do zmiany,
tolerancja niepewności,
sposób radzenia sobie z błędem,
relacyjny kontakt z terapeutą,
możliwość nadawania znaczeń temu, co powstaje.

Model CREATE pomaga opisywać arteterapię jako proces, w którym dzieło, ciało, autonomiczny układ nerwowy i relacja tworzą wspólną przestrzeń regulacji, komunikacji i integracji.

Bibliografia

King, J. L. (red.). (2016). Art Therapy, Trauma, and Neuroscience: Theoretical and Practical Perspectives. New York: Routledge.

Hej! Miło Cię tu gościć.

Nazywam się Iwona Deda. Pracuję jako psycholog i arteterapeutka. W tej przestrzeni pokazuję, że arteterapia może być sposobem na odkrywanie piękna, zasobów i tego, co nas ożywia. Łącząc wiedzę z zakresu psychologii, psychoterapii sensomotorycznej i arteterapii, wspieram oraz szkolę osoby pracujące w zawodach pomocowych.