Jak zrobić książkę artystyczną? Formy, materiały i sposoby wykonania – Instytut Psychoedukacji i Arteterapii – Psychologia, Arteterapia, Psychoterapia Sensomotoryczna w leczeniu traumy

Książka artystyczna może przyjmować bardzo różne formy. Czasem powstaje w gotowym szkicowniku, czasem z pojedynczych kart, które dopiero później zostają połączone. Może rozwijać się jak harmonijka, zawierać kieszonki, koperty, półprzezroczyste warstwy albo elementy przestrzenne.
W arteterapii wybór konstrukcji książki może wspierać sam proces pracy. Inaczej doświadcza się tworzenia w zamkniętym szkicowniku, inaczej wtedy, gdy kolejne strony można dodawać, przekładać lub oglądać obok siebie. Sama forma może więc stać się częścią znaczenia, jakie uczestnik nadaje swojej pracy.
W poprzednich częściach cyklu pisałam o tym, czym jest książka artystyczna oraz jakie tematy można w niej rozwijać. Tym razem przyjrzymy się temu, jak zrobić książkę artystyczną i jak dobrać jej formę do sposobu pracy.

Jak zrobić książkę artystyczną?

Na początku warto pomyśleć przede wszystkim o tym, jak książka będzie używana. Innej konstrukcji potrzebuje praca, która powstanie podczas jednego spotkania, a innej książka rozwijana przez kilka miesięcy. Znaczenie ma także to, czy kolejne strony mają tworzyć określoną sekwencję, czy osoba będzie chciała zmieniać ich kolejność, dodawać nowe elementy albo wyjmować pojedyncze prace. W arteterapii forma może wspierać określony sposób pracy. Książka harmonijkowa dobrze pokazuje ciągłość i zmianę. Luźne karty dają możliwość swobodnego porządkowania materiału. Szkicownik tworzy bardziej stałą ramę, do której można regularnie wracać. Nie chodzi więc o wybór najbardziej efektownej konstrukcji, ale o znalezienie takiej, która dobrze współgra z planowanym procesem.

1. Książka artystyczna ze szkicownika lub notesu

Najprostszą bazą książki artystycznej może być gotowy szkicownik, notes, zeszyt.
Taka forma dobrze sprawdza się wtedy, gdy książka ma rozwijać się stopniowo i pozostawać jednym, zwartym obiektem. Kolejne strony pojawiają się w określonej kolejności, co może sprzyjać budowaniu ciągłości pracy.
W arteterapii szkicownik może pełnić funkcję długoterminowej książki, do której uczestnik wraca podczas kolejnych spotkań. Może rozwijać jeden temat albo stopniowo gromadzić różne doświadczenia i prace.
Przy wyborze szkicownika warto zwrócić uwagę na rodzaj papieru. Do ołówka, kredek i cienkopisów wystarczy cieńszy papier. Przy farbach, tuszu, kolażu czy bardziej mokrych technikach lepiej sprawdzi się większa gramatura.
Znaczenie może mieć także sposób oprawy. Spirala pozwala swobodniej rozłożyć książkę na płasko, natomiast oprawa klejona lub szyta daje bardziej klasyczne doświadczenie pracy z książką.

2. Książka artystyczna z luźnych kart

Luźne karty dają dużą elastyczność. Każda strona może powstawać osobno, a decyzja o kolejności zostaje podjęta później. Dzięki temu uczestnik może pracować na różnych formatach, wracać do wybranych stron, zestawiać je ze sobą albo zmieniać układ całej książki. W procesie arteterapeutycznym taka forma może być szczególnie interesująca wtedy, gdy temat rozwija się stopniowo i trudno z góry przewidzieć, ile stron powstanie. Luźne karty można później połączyć kółkami introligatorskimi, sznurkiem, wstążką, spiralą albo umieścić w przygotowanej okładce. Samo porządkowanie stron może stać się częścią procesu. Która praca pojawi się na początku? Która obok innej? Czy jedna strona zmienia znaczenie, kiedy znajduje się w innym miejscu?

3. Książka harmonijkowa w arteterapii

Książka harmonijkowa, nazywana także leporello, powstaje z długiego pasa papieru składanego naprzemiennie. Jej szczególną cechą jest możliwość oglądania jej na dwa sposoby. Można przechodzić przez kolejne strony tak jak w tradycyjnej książce albo rozłożyć całość i zobaczyć wszystkie części jednocześnie. W arteterapii daje to ciekawe możliwości pracy z tematami związanymi z ciągłością, zmianą, drogą, historią czy procesem. Kolejne fragmenty mogą przedstawiać różne etapy doświadczenia, a po rozłożeniu tworzyć większy obraz. Można też pozwolić, aby jedna praca przechodziła płynnie przez kilka zgięć. Harmonijka dobrze sprawdza się także wtedy, gdy ważna jest relacja między poszczególnymi elementami: jeden fragment wpływa na kolejny, a całość można oglądać zarówno z bliska, jak i z większego dystansu.

4. Książka artystyczna na kółkach, sznurku lub spirali

Łączenie pojedynczych stron kółkami introligatorskimi, sznurkiem albo spiralą pozwala stworzyć książkę, którą łatwo rozbudowywać.
Ta forma daje możliwość dokładania kolejnych prac, zmiany kolejności oraz korzystania z różnych rodzajów papieru. Jedna strona może być wykonana na grubym papierze akwarelowym, kolejna na kartonie, a następna na półprzezroczystym arkuszu.
W procesie arteterapeutycznym taka konstrukcja może dawać poczucie elastyczności: książka rozwija się wraz z pracą i pozostawia miejsce na to, co pojawi się później.
Dodatkową zaletą jest możliwość wyjęcia pojedynczej strony i pracy nad nią osobno, a następnie ponownego włączenia jej do całości.

5. Kieszonki, koperty i ukryte elementy w książce artystycznej

Książka artystyczna może zawierać elementy, które odsłaniają się dopiero podczas oglądania. Koperta może przechowywać tekst, fotografię albo fragment pracy. Kieszonka może zawierać kartę, którą można wyjąć. Półprzezroczysta strona może częściowo zasłaniać obraz znajdujący się pod spodem. Rozkładany element może odsłonić większą kompozycję. W arteterapii takie rozwiązania mają znaczenie większe niż dekoracyjne. Mogą tworzyć przestrzeń dla tego, co osobiste, stopniowo odkrywane albo przeznaczone tylko dla osoby tworzącej. Sposób ukrywania i odsłaniania treści może stać się częścią osobistego języka książki. Jedna osoba będzie chciała coś schować, inna pozostawić widoczne tylko częściowo, a jeszcze inna zaznaczyć, że do określonej treści chce wrócić później.

6. Książka przestrzenna jako forma pracy arteterapeutycznej

Książka może również wychodzić poza płaską stronę. Można wykorzystywać wycięcia, składane elementy, warstwy, różne formaty papieru czy części wystające poza obrys książki. W ten sposób zaczyna przypominać obiekt przestrzenny. Taka forma daje możliwość pracy z relacją pomiędzy tym, co znajduje się „wewnątrz” i „na zewnątrz”, z otwieraniem, zamykaniem, zasłanianiem i odkrywaniem. W arteterapii przestrzenność może wzbogacać doświadczenie tworzenia o ruch i kontakt z materiałem. Sama czynność otwierania, przesuwania, rozkładania czy zaglądania pod kolejne warstwy może wpływać na sposób przeżywania pracy.

7. Książka artystyczna mixed media i praca sensoryczna

Książka artystyczna może łączyć wiele materiałów i sposobów pracy. Papier może spotkać się z tkaniną, nicią, fotografią, naturalnymi materiałami, odbitkami, farbą, tuszem czy elementami o różnych fakturach. W arteterapii znaczenie ma również samo doświadczenie materiału. Miękka tkanina daje inne odczucie niż szorstki papier. Farba nakładana dłonią angażuje ciało inaczej niż cienkopis. Praca z gliną, nicią, naturalnymi materiałami czy powierzchniami o różnych fakturach może wprowadzać dodatkowy wymiar sensoryczny. Warto dobierać materiały w taki sposób, aby wspierały cel pracy i odpowiadały potrzebom uczestnika. Dla jednej osoby bogactwo faktur będzie inspirujące, dla innej prostszy zestaw materiałów stworzy bardziej komfortową przestrzeń.

Jakie materiały wykorzystać do książki artystycznej?

Podstawowy zestaw może obejmować:
– różne rodzaje papieru i kartonu,
– ołówki, kredki, pastele i cienkopisy,
– farby, tusze i markery,
– fotografie i materiały do kolażu,
– tkaniny, nici i włóczki,
– naturalne materiały, np. liście, trawy czy suszone rośliny,
– klej, nożyczki i taśmy,
– koperty, kalkę, papier transparentny i gotowe kieszonki,
– kółka introligatorskie, sznurek albo spiralę do łączenia stron.
Dobór materiałów może zmieniać się wraz z procesem.

8. Cyfrowa książka artystyczna – Canva, PDF i druk

Książka artystyczna może powstawać również w formie cyfrowej. Jednym z prostych narzędzi jest Canva, w której można tworzyć kolejne strony z fotografii, zeskanowanych prac, tekstów, cyfrowych kolaży i własnych grafik. Taka forma może być szczególnie przydatna w pracy online albo wtedy, gdy uczestnik swobodniej porusza się w środowisku cyfrowym. Ciekawą możliwością jest także łączenie pracy analogowej z cyfrową. Rysunek lub kolaż wykonany ręcznie można sfotografować, umieścić w cyfrowej książce i połączyć z tekstem albo kolejną pracą. Możliwa jest też odwrotna droga: książkę można najpierw przygotować cyfrowo — na przykład narysować w programie Procreate albo zaprojektować w Canvie — a następnie wydrukować i połączyć w fizyczny egzemplarz. Gotową książkę można zapisać jako PDF i oglądać na ekranie albo wydrukować. W ten sposób książka artystyczna może swobodnie przechodzić między formą analogową i cyfrową.

Jak dobrać formę książki artystycznej do procesu arteterapeutycznego?

Forma książki może wpływać na sposób, w jaki uczestnik doświadcza całej pracy. Szkicownik daje poczucie ciągłości i stałej ramy. Luźne karty pozwalają zmieniać kolejność i rozwijać projekt bez z góry określonej liczby stron. Harmonijka dobrze pokazuje proces i zależność między kolejnymi częściami. Kółka czy spirala umożliwiają rozbudowywanie książki. Kieszonki i warstwy tworzą przestrzeń dla treści prywatnych, ukrytych albo stopniowo odsłanianych. W pracy arteterapeutycznej warto więc zastanowić się nad pytaniem: co dana konstrukcja wnosi do procesu? Czasami potrzebna będzie stabilna, przewidywalna forma. Innym razem ważniejsza okaże się możliwość swobodnego dodawania, przekładania albo usuwania stron. Znaczenie ma także sam uczestnik: jego sposób pracy, potrzeba kontroli lub elastyczności, preferencje sensoryczne, możliwości manualne i to, jak doświadcza kontaktu z materiałem.