Książka artystyczna to forma twórcza, w której znaczenie mają zarówno kolejne strony, jak i sposób ich łączenia, układ, materiały oraz rozwijany temat. W arteterapii może być wykorzystywana jako element prowadzonego procesu, pozwalający stopniowo pracować z doświadczeniami, emocjami, zasobami czy osobistą narracją.
Więcej o tym, czym jest książka artystyczna i jak można z nią pracować w arteterapii, przeczytasz w pierwszej części cyklu: „Książka artystyczna w arteterapii – czym jest i jak można z nią pracować?”
W tym artykule skupiam się już na pomysłach na książkę artystyczną i na tym, jakie tematy mogą stać się punktem wyjścia do świadomie prowadzonej pracy twórczej.
Pomysły na książkę artystyczną w arteterapii
Książka "Ja Jestem"
Książka zasobów
Książka zwykłych–niezwykłych dni
Książka zwykłych–niezwykłych dni może pomagać zauważać to, co łatwo przeoczyć w codziennym pośpiechu: drobne przyjemności, chwile spokoju, ciekawe spotkania, małe sukcesy czy momenty, które po prostu sprawiły, że dzień był trochę lepszy.
Jej tworzenie może wspierać budowanie nawyku zatrzymywania uwagi na tym, co wartościowe i przyjemne w zwykłej codzienności. Z czasem kolejne strony stają się zapisem tego, co daje radość, poczucie sensu, wdzięczność albo zwykłą satysfakcję z małych rzeczy.
W procesie arteterapeutycznym taka książka może być sposobem na wzmacnianie uważności na codzienne doświadczenia i odkrywanie, że znaczenie często kryje się właśnie w rzeczach prostych: rozmowie, spacerze, chwili odpoczynku czy czymś, co udało się zrobić dla siebie.
Książka o przyjaźni
Książka ważnych miejsc
Książka ważnych miejsc może pomagać przyglądać się przestrzeniom, z którymi wiążą się poczucie spokoju, przynależności, bezpieczeństwa, swobody albo ważne wspomnienia. Mogą to być miejsca realne, znane z przeszłości lub takie, do których osoba lubi wracać obecnie.
Kolejne strony mogą dotyczyć domu, ogrodu, lasu, szkoły, miejsca wakacyjnego czy niewielkiego zakątka, który ma osobiste znaczenie. W pracy z dziećmi i młodzieżą ciekawym kierunkiem może być także pytanie o miejsca, w których czują się dobrze, gdzie mogą odpocząć albo do kogo i gdzie mogą pójść, kiedy potrzebują wsparcia.
W procesie arteterapeutycznym temat miejsca może otwierać pracę wokół poczucia zakorzenienia, bezpieczeństwa, wspomnień i tego, czego potrzebujemy od przestrzeni, aby czuć się w niej dobrze.
Książka pełna wdzięczności
Książka wdzięczności może pomagać zauważać osoby, doświadczenia i drobne momenty, które mają dla nas znaczenie. Jej kolejne strony mogą dotyczyć tego, co daje radość, poczucie bliskości, ulgę, satysfakcję albo zwyczajnie sprawia, że codzienność staje się trochę bardziej przyjazna.
W procesie arteterapeutycznym taki temat może wspierać rozwijanie uważności na to, co wartościowe i wspierające.
W pracy z dziećmi i młodzieżą książka może przyjąć formę zbioru małych rzeczy, które sprawiają przyjemność albo pomagają poczuć się lepiej. Mogą to być osoby, zwierzęta, zabawy, miejsca, ulubione rytuały czy momenty, kiedy ktoś okazał wsparcie. Dzięki temu temat wdzięczności staje się konkretny i osadzony w codziennym doświadczeniu.
W pracy z osobami po doświadczeniu traumy szczególne znaczenie ma autentyczność tego, co trafia do książki. Wdzięczność może wtedy dotyczyć bardzo prostych rzeczy: chwili spokoju, własnej decyzji, osoby, przy której pojawia się poczucie bezpieczeństwa, albo doświadczenia, które przypomina o sprawczości. Taka książka może stopniowo poszerzać uwagę o doświadczenia wspierające i przyjemne, pozostając jednocześnie w zgodzie z rzeczywistym przeżyciem osoby.
Książka „Moje ciało mówi”
Książka „Moje ciało mówi” może stać się przestrzenią do budowania relacji z własnym ciałem — obserwowania go, poznawania jego reakcji i stopniowego rozwijania większej ciekawości wobec tego, czego doświadcza. Kolejne strony mogą tworzyć osobisty dialog z ciałem: z jego potrzebami, granicami, ruchem, napięciem, bólem, przyjemnością, zmęczeniem czy energią.
W pracy twórczej można sięgać po bardzo różne sposoby doświadczania i przedstawiania ciała. Rysunek dłoni albo sylwetki, ślad ruchu, obraz bólu czy radości, praca z fakturą, materiałem sensorycznym, kolażem lub kolorem mogą prowadzić do kolejnych skojarzeń i refleksji. Czasem punktem wyjścia będzie fragment ciała, czasem sposób, w jaki ciało porusza się w przestrzeni, odpoczywa, reaguje na bliskość albo sygnalizuje potrzebę zatrzymania.
Taka książka może wspierać przyglądanie się temu, jaką relację mamy ze swoim ciałem. Czy słuchamy jego sygnałów? Czy wymagamy od niego przede wszystkim działania i wydajności? Czy łatwo zauważamy jego potrzeby? Jak przeżywamy jego wygląd, sprawność, ograniczenia i zmiany? Co pomaga czuć się bardziej „u siebie” we własnym ciele?
Ten kierunek może być wartościowy w pracy z osobami doświadczającymi trudności z akceptacją ciała, poczucia odłączenia od niego, silnej kontroli czy traktowania go głównie jako narzędzia do działania. U dzieci i młodzieży książka może rozwijać ciekawość własnego ciała i jego sygnałów poprzez ruch, obraz i doświadczenie sensoryczne.
Książka nieperfekcyjna
Książka nieperfekcyjna może być przestrzenią do eksperymentowania ze swobodą, błędem, spontanicznością i odpuszczaniem kontroli. Jej strony mogą powstawać szybko, intuicyjnie i bez planowania efektu. Można w niej bazgrać, pisać absurdalne zdania, tworzyć celowo brzydkie rysunki, przekreślać, poprawiać, drzeć, sklejać i zostawiać prace w połowie.
W procesie arteterapeutycznym taka forma może być szczególnie ciekawa w pracy z perfekcjonizmem, silną potrzebą kontroli, lękiem przed oceną czy trudnością w pozwalaniu sobie na spontaniczność. Samo doświadczenie stworzenia czegoś „wystarczającego”, zamiast idealnego, może stać się ważniejszą częścią pracy niż wygląd gotowej strony.
W pracy z dziećmi i młodzieżą książka może przyjąć lekki, zabawowy charakter. Można tworzyć strony z „najgorszym rysunkiem świata”, pisać najbardziej absurdalne pomysły, rysować z zamkniętymi oczami albo robić coś w bardzo krótkim czasie. Taka forma może pomagać zmniejszać napięcie związane z oceną i porównywaniem się z innymi.
U osób po doświadczeniu traumy książka nieperfekcyjna może również wspierać odzyskiwanie poczucia wyboru i swobody w procesie twórczym. To uczestnik decyduje, co zostawia, co zmienia, co zakrywa, co pokazuje i kiedy kończy pracę. Dzięki temu „nieperfekcyjność” przestaje być niedociągnięciem, a staje się świadomym doświadczeniem większej wolności i sprawczości.
Książka pełna marzeń
Książka pełna marzeń może tworzyć przestrzeń do spotkania z tym, czego pragniemy, co nas porusza, ciekawi, wzrusza albo rozpala wyobraźnię. Czasami będą to duże marzenia związane z przyszłością, a czasami bardzo małe pragnienia: zobaczyć określone miejsce, nauczyć się czegoś nowego, spędzić więcej czasu z kimś bliskim czy wypić herbatę w pięknym miejscu, które zobaczyliśmy na fotografii.
W procesie arteterapeutycznym znaczenie ma właśnie to, że marzenie może pojawić się najpierw jako obraz, skojarzenie, fragment kolażu albo coś, co po prostu przyciąga uwagę. Dopiero później może przyjść refleksja: „dlaczego właśnie to mnie poruszyło?”, „czego jest w tym dla mnie więcej?”, „za czym właściwie tęsknię?”. Twórczość otwiera więc przestrzeń także na to, co jeszcze pozostaje niejasne, słabo uświadomione albo trudne do ujęcia w konkretne słowa.
Taka książka może być wartościowa np. dla osób, które na co dzień funkcjonują bardzo zadaniowo i koncentrują się głównie na obowiązkach, planowaniu i realizowaniu kolejnych zadań. Kolejne strony książki artystycznej mogą natomiast pomagać wracać do pytań o przyjemność, ciekawość, zachwyt, pragnienia i kierunki, które pojawiają się poza czysto logicznym myśleniem o przyszłości.
Warto również wracać do tego, co już się spełniło. Dawne marzenia, zrealizowane plany, doświadczenia, o których kiedyś tylko się myślało, mogą przypominać o własnej sprawczości i drodze, którą już się przeszło. Książka pełna marzeń może dzięki temu łączyć to, co przed nami, z tym, co już mamy — i pomagać podtrzymywać w sobie ciekawość, nadzieję i tę wewnętrzną iskrę.
