Trauma to złożony stan fizjologiczny i emocjonalny, który pojawia się, gdy człowiek doświadcza czegoś, co przekracza jego zdolność poradzenia sobie i narusza poczucie bezpieczeństwa. Mówimy więc nie tyle o samym zdarzeniu, ile o tym, jak układ nerwowy na nie zareagował. W neurobiologii traumy chodzi o to, jak mózg reaguje, kiedy dochodzi do silnego przeciążenia emocjonalnego lub braku możliwości poradzenia sobie. Mózg, będący centralnym elementem tej reakcji, nie tylko zapamiętuje traumatyczne przeżycia, ale dostosowuje swoje działanie, strukturę i sieć połączeń w odpowiedzi na to, co uznaje za zagrożenie życia lub integralności psychicznej. W tym artykule wyjaśniam, jak trauma wpływa na funkcjonowanie mózgu, jakie obszary są w nią zaangażowane oraz jak ten temat łączy się z treningiem mentalnym, psychoedukacją i procesem powrotu do równowagi emocjonalnej i poznawczej.
Struktury mózgowe istotne w doświadczeniu traumy
Warto pamiętać, że pięć obszarów mózgu, które omawiamy w kontekście traumy, nie funkcjonuje niezależnie. Tworzą one złożoną sieć połączeń, które nieustannie komunikują się ze sobą. To właśnie te połączenia – czasem osłabione lub zaburzone wskutek doświadczenia traumatycznego – są kluczowe w procesie zdrowienia. Leczenie traumy, niezależnie od podejścia, dąży do ich odbudowania, by wspierać bardziej zintegrowane, elastyczne i bezpieczne funkcjonowanie mózgu (Sweeton, 2025).
1. Ciało migdałowate
Odpowiada za szybkie wykrywanie potencjalnego zagrożenia i uruchamianie automatycznych reakcji obronnych. W wyniku traumy jego aktywność często wzrasta, co prowadzi do nadreaktywności, nadmiernej czujności oraz interpretowania neutralnych bodźców jako sygnałów niebezpieczeństwa.
Przykład: Pani Lolita* zapisuje się na trening mentalny. Choć osoba prowadząca zajęcia dba o atmosferę bezpieczeństwa – mówi spokojnym tonem, nie wywiera presji, utrzymuje łagodny kontakt – ciało Lolity napina się, oddech przyspiesza, a w myślach pojawiają się obawy typu: „zaraz coś się wydarzy”, „czy na pewno tu powinnam być?”. Jej ciało migdałowate działa wciąż w stanie podwyższonej gotowości, mimo że sytuacja obiektywnie jest neutralna. To przykład, jak układ nerwowy może pozostać w trybie czuwania nawet wtedy, gdy otoczenie jest spokojne.
2. Wyspa
Struktura ta przetwarza sygnały interoceptywne, czyli doznania z wnętrza ciała (np. napięcie, tętno, głód). W przebiegu traumy może dojść do zaburzeń aktywności wyspy: nadaktywność prowadzi do nadwrażliwości na sygnały z ciała, natomiast obniżona aktywność wiąże się z dysocjacją lub brakiem kontaktu z doświadczeniem cielesnym.
Przykład: Podczas ćwiczenia z uważnym oddechem jedna z uczestniczek mówi: „Czuję wszystko zbyt intensywnie – moje serce, napięcie w brzuchu – to mnie przerasta”. Inna osoba w tej samej grupie stwierdza: „Nie wiem, gdzie mam ręce. Jakby moje ciało było obok mnie”. Obie reakcje mogą wynikać z zaburzonej aktywności wyspy – jedna nadmiernie przetwarza sygnały z ciała, druga je wycisza lub odcina.
3. Hipokamp (ośrodek pamięci)
Pełni kluczową rolę w zapamiętywaniu i kontekstualizacji wydarzeń. Po traumie jego objętość i aktywność często ulegają zmniejszeniu, co powoduje trudność w oddzieleniu przeszłych wspomnień od obecnej rzeczywistości.
Przykład: Pan Zbigniew* bierze udział w relaksacji prowadzonej przy zapachowych świecach. W pewnym momencie jego ciało reaguje napięciem, a myśli stają się niespokojne. Zapach nieświadomie przywołał wspomnienie trudnej sytuacji z przeszłości – choć dla innych uczestników jest przyjemny, dla hipokampu Zbigniewa to sygnał przypominający o wcześniejszym doświadczeniu bezradności.
4. Kora przedczołowa (ośrodek decyzji i regulacji)
Związana z planowaniem, regulacją emocji i funkcjami wykonawczymi. Trauma często osłabia połączenia tej kory z ciałem migdałowatym, co utrudnia uspokajanie reakcji emocjonalnych i sprzyja impulsywności.
Przykład: Pani Conchita* opowiada, że podczas codziennego spaceru z psem wdaje się w konflikt z innym właścicielem czworonoga. Mówi potem: „Wiem, że przesadziłam, ale nie potrafiłam się zatrzymać, jakby coś we mnie przejmowało kontrolę”. Jej kora przedczołowa nie ma wystarczającego dostępu, by regulować intensywną reakcję uruchamianą przez ciało migdałowate.
5. Przedni zakręt obręczy (ośrodek integracji)
Integruje informacje z obszarów korowych i limbicznych. Pomaga w samoregulacji, elastycznym reagowaniu na stres i łączeniu myśli z emocjami. Po traumie jego aktywność często spada, co prowadzi do problemów z koncentracją i regulacją emocji.
Przykład: Uczestnik kursu online z obszaru pracy z ciałem mówi: „Zaczynam coś czuć, nawet coś rozumiem – ale nagle tracę wątek, jakby wszystko się odcinało”. To może wskazywać na trudność w utrzymaniu integracji poznawczo-emocjonalnej, za którą odpowiada właśnie przedni zakręt obręczy.
Połączenia między strukturami mózgowymi a objawy traumy
Osłabiona łączność korowo-podkorowa
Jednym z kluczowych efektów traumy jest osłabienie połączenia między korą przedczołową a ciałem migdałowatym. W zdrowym układzie nerwowym kora może hamować nadreaktywność migdałowatą. Po traumie to połączenie bywa zakłócone, co prowadzi do dominacji reakcji emocjonalnych nad poznawczymi i do trudności z regulacją lęku.
Zwiększona łączność wyspa – ciało migdałowate
W niektórych przypadkach trauma prowadzi do zwiększenia połączenia między wyspą a ciałem migdałowatym. Intensywne sygnały z ciała trafiają bezpośrednio do systemu alarmowego, wywołując reakcje lękowe nawet w odpowiedzi na neutralne bodźce.
Integracja, leczenie i trening mentalny
Celem terapii traumy – podobnie jak głębszego treningu mentalnego – nie jest tylko redukcja objawów, ale przywrócenie integracji między strukturami mózgowymi, by człowiek mógł działać z pełniejszego, bardziej zsynchronizowanego miejsca w sobie. W Instytucie Psychoedukacji i Treningu Mentalnego rozumiemy trening mentalny jako proces obejmujący również te neurobiologiczne mechanizmy. Dlatego zwracamy uwagę nie tylko na to, jak myślisz, ale też jak Twój układ nerwowy reaguje, jak ciało pamięta, a emocje wpływają na zdolność do działania. Poprzez relacyjne bezpieczeństwo, pracę z ciałem, świadomość emocji i rozwijanie współczucia możliwa jest neurobiologiczna odbudowa sieci połączeń. W praktyce oznacza to powrót do doświadczania siebie jako całości oraz odzyskiwanie zdolności do elastycznej, adaptacyjnej reakcji na rzeczywistość.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Jak trauma wpływa na mózg?
Trauma może powodować trwałe zmiany w aktywności i połączeniach między obszarami mózgu, zwłaszcza w ciele migdałowatym, hipokampie, wyspie i korze przedczołowej. W efekcie pojawiają się trudności z regulacją emocji, pamięcią i reagowaniem na stres.
Czy można „odbudować” mózg po traumie?
Tak. Dzięki neuroplastyczności mózg może tworzyć nowe połączenia nerwowe. Proces ten wspiera m.in. terapia, trening mentalny, uważność i praca z ciałem.
Czy trening mentalny pomaga po traumie?
Tak, jeśli jest rozumiany szeroko – jako praca z myślami, emocjami, ciałem i układem nerwowym. Taki trening pomaga odzyskać wpływ i wspiera integrację neurobiologiczną.
Źródła:
Sweeton, J. A. (2025). Przybornik leczenia traum.
*Wszystkie przedstawione przykłady zostały stworzone na potrzeby artykułu i nie odnoszą się do konkretnych osób. Powstały na podstawie obserwacji i doświadczeń z pracy z wieloma osobami w procesach terapeutycznych i edukacyjnych.
