Trauma to złożone doświadczenie fizjologiczne, emocjonalne i psychiczne, które pojawia się wtedy, gdy człowiek doświadcza czegoś, co przekracza jego zdolność poradzenia sobie i narusza poczucie bezpieczeństwa. Mówimy więc nie tyle o samym zdarzeniu, ile o tym, jak zareagował układ nerwowy i cały organizm. W neurobiologii traumy chodzi o zrozumienie, w jaki sposób mózg i ciało odpowiadają na przeciążenie, zagrożenie i brak możliwości skutecznego poradzenia sobie.
Trauma wpływa nie tylko na funkcjonowanie mózgu, ale na całe doświadczenie człowieka — jego ciało, emocje, pamięć, relacje i sposób przeżywania siebie oraz świata. W tym artykule pokazuję, jak oddziałuje ona na wybrane struktury mózgowe, jakie mogą być konsekwencje tych zmian oraz dlaczego psychoedukacja, bezpieczna relacja i elementy arteterapii mogą wspierać proces zdrowienia.
Doświadczenie traumatyczne a PTSD — ważne rozróżnienie
Doświadczenie traumatyczne nie oznacza automatycznie rozwoju zespołu stresu pourazowego (PTSD). Po zdarzeniu mogą pojawić się silne emocje, pobudzenie, trudności ze snem czy poczucie odrętwienia. U wielu osób reakcje te z czasem słabną.
U części osób objawy utrzymują się i znacząco utrudniają codzienne życie. PTSD może obejmować ponowne przeżywanie zdarzenia, unikanie tego, co je przypomina, niekorzystne zmiany w myśleniu i nastroju oraz nasilone pobudzenie i reaktywność. Rozpoznanie wymaga oceny specjalistycznej.
Opisane poniżej zależności neurobiologiczne pochodzą przede wszystkim z badań nad PTSD. Nie stanowią uniwersalnego obrazu mózgu „po traumie”. Reakcje i przebieg zdrowienia różnią się między osobami, a pojedynczych objawów nie można wyjaśnić działaniem jednej struktury mózgowej.
Struktury mózgowe istotne w doświadczeniu traumy
Warto pamiętać, że obszary mózgu omawiane w kontekście traumy nie działają oddzielnie. Tworzą raczej sieć wzajemnych połączeń, które nieustannie ze sobą współpracują. To właśnie te połączenia — czasem osłabione lub zaburzone wskutek doświadczeń traumatycznych — mają duże znaczenie dla późniejszej regulacji, poczucia bezpieczeństwa i większej integracji. Proces zdrowienia może wspierać stopniowe odbudowywanie tej współpracy, tak aby człowiek mógł funkcjonować w bardziej elastyczny i bezpieczny sposób.
1. Ciało migdałowate
Ciało migdałowate odpowiada za szybkie wykrywanie zagrożenia i uruchamianie reakcji obronnych. Po doświadczeniach traumatycznych jego aktywność może się zwiększać, co wiąże się z nadmierną czujnością, napięciem i skłonnością do odczytywania neutralnych bodźców jako zagrażających. W praktyce może to oznaczać, że człowiek reaguje silnym pobudzeniem nawet wtedy, gdy obiektywnie nic mu nie zagraża. Czasem wystarczy ton głosu, zapach, gest, określona sytuacja społeczna albo napięcie w ciele, by uruchomić alarm.
W kontekście warsztatów psychoedukacyjnych i pracy z elementami arteterapii warto pamiętać, że potencjalnym triggerem może być właściwie wszystko. Dlatego na prowadzonych przeze mnie warsztatach uprzedzam uczestników, że mogą pojawić się trudne emocje i różne reakcje ciała — i że jest to naturalne. Jednocześnie zaznaczam, że dla bezpieczeństwa nie będziemy pogłębiać trudnych historii ani wchodzić szczegółowo w treści doświadczeń traumatycznych. Jeśli pojawi się u kogoś silniejsza reakcja, możemy zatrzymać się i wrócić do prostych form wspólnej regulacji. W pracy indywidualnej szczególnie ważna jest dla mnie odpowiedzialność i poruszanie się w granicach własnych kompetencji. Skoro triggerem może stać się naprawdę wiele różnych bodźców, tym bardziej potrzebna jest uważność na granice procesu, tempo pracy i realne potrzeby drugiej osoby.
2. Wyspa
Wyspa jest związana z przetwarzaniem sygnałów interoceptywnych, czyli doznań płynących z wnętrza ciała, takich jak napięcie, tętno, głód czy ścisk w brzuchu. W przebiegu traumy jej aktywność może zostać zaburzona. Nadmierna aktywacja może wiązać się z nadwrażliwością na sygnały z ciała, natomiast obniżona z odcięciem od doświadczenia cielesnego, trudnością w odczuwaniu siebie lub objawami dysocjacyjnymi.
Z perspektywy psychoedukacji i arteterapii jest to ważne dlatego, że kontakt z ciałem może być dla różnych osób bardzo różnym doświadczeniem. Dla części osób zatrzymanie się przy odczuciach płynących z wnętrza ciała będzie wspierające i porządkujące. Dla innych może być zbyt intensywne, przytłaczające albo uruchamiać trudne reakcje. Właśnie dlatego czasem bezpieczniejszym pomostem okazuje się obraz, kolor, symbol, metafora albo prosta forma twórcza, która pozwala zbliżyć się do doświadczenia łagodniej i pośrednio. Dzięki temu człowiek może najpierw coś zauważyć, nazwać lub pokazać poza sobą, a dopiero później — jeśli będzie na to gotowy — bardziej bezpośrednio kontaktować się z ciałem.
3. Hipokamp (potocznie nazywany ośrodkiem pamięci)
Hipokamp pełni ważną rolę w pamięci oraz w osadzaniu doświadczeń w czasie i kontekście. Po traumie jego funkcjonowanie może być osłabione, przez co przeszłość łatwiej miesza się z teraźniejszością. Człowiek może reagować tak, jakby dawne zagrożenie nadal trwało, mimo że obiektywnie już minęło. Wspomnienia nie zawsze wracają wtedy w formie uporządkowanej historii. Czasem pojawiają się raczej jako obraz, napięcie, fragmentaryczne skojarzenie lub trudne do uchwycenia poczucie niepokoju.
W pracy wspierającej człowieka — zarówno psychologicznej, jak i psychoedukacyjnej — pomocne bywa stopniowe porządkowanie doświadczenia i odzyskiwanie jego szerszego kontekstu. Jedną z możliwych form takiej pracy może być rysowanie map pokazujących, co dzieje się ze mną obecnie, z czym może się to wiązać, co należy do teraźniejszości, a co uruchamia ślady wcześniejszych doświadczeń. Taka forma może wspierać większą świadomość własnych reakcji i pomagać lepiej odróżniać to, co dzieje się „tu i teraz”, od tego, co niesie echo przeszłości.
4. Kora przedczołowa (potocznie nazywana ośrodkiem decyzji i regulacji)
Kora przedczołowa jest związana z planowaniem, refleksją, regulacją emocji i funkcjami wykonawczymi. Po doświadczeniach traumatycznych jej współpraca z bardziej reaktywnymi obszarami mózgu, zwłaszcza z ciałem migdałowatym, może być osłabiona. W efekcie człowiek może mieć większą trudność z zatrzymaniem się, uspokojeniem reakcji emocjonalnej, spojrzeniem na sytuację z dystansu czy podjęciem bardziej świadomej decyzji. Reakcja często pojawia się szybciej niż refleksja.
Z punktu widzenia pracy z traumą ważne staje się więc pytanie, jak wspierać człowieka w odzyskiwaniu równowagi między przeżywaniem emocji, refleksją i kontaktem z tym, co dzieje się tu i teraz. W tym miejscu warto odwołać się do pojęcia podwójnej świadomości. Oznacza ono taki stan, w którym człowiek z jednej strony pozostaje w kontakcie z emocją, a z drugiej zachowuje możliwość obserwowania tego, co się z nim dzieje, oraz orientowania się w aktualnej sytuacji. Taki stan może sprzyjać większemu poczuciu bezpieczeństwa, lepszemu rozumieniu siebie i bardziej świadomemu reagowaniu.
5. Przedni zakręt obręczy (potocznie nazywana ośrodkiem integracji)
Przedni zakręt obręczy pomaga integrować informacje płynące z obszarów korowych i limbicznych. Bierze udział w samoregulacji, elastycznym reagowaniu na stres oraz łączeniu myśli z emocjami. Po traumie jego aktywność może być osłabiona, co wiąże się z trudnościami z koncentracją, regulacją emocji i utrzymaniem większej spójności wewnętrznego doświadczenia.
Z perspektywy pracy psychoedukacyjnej i arteterapeutycznej może to oznaczać potrzebę takiego prowadzenia procesu, który wspiera stopniowe łączenie przeżycia emocjonalnego, doświadczenia cielesnego i możliwości nadawania im znaczenia. Pomocne może być tu zatrzymywanie się przy doświadczeniu, symbolizacja oraz takie porządkowanie materiału wewnętrznego, które nie przeciąża, ale wspiera większą spójność.
Połączenia między strukturami mózgowymi a objawy traumy
Osłabiona łączność korowo-podkorowa
Jednym z ważnych skutków traumy może być osłabienie współpracy między korą przedczołową a ciałem migdałowatym. W bardziej zintegrowanym funkcjonowaniu kora przedczołowa pomaga hamować nadmierną reaktywność emocjonalną i wspiera regulację. Po doświadczeniach traumatycznych ta współpraca może być zaburzona, co sprzyja silniejszej dominacji reakcji emocjonalnych, większej impulsywności oraz trudnościom w regulacji lęku i napięcia.
Zwiększona łączność wyspa – ciało migdałowate
U niektórych osób po doświadczeniach traumatycznych może dochodzić do nasilenia połączeń między wyspą a ciałem migdałowatym. W takiej sytuacji sygnały płynące z wnętrza ciała mogą być łatwiej odczytywane jako alarmujące i szybciej uruchamiać reakcje obronne. Może to sprzyjać pojawianiu się lęku także w odpowiedzi na bodźce, które obiektywnie nie są zagrażające.
W pracy pomocowej, także tej opartej na elementach arteterapii, istotne jest osadzanie twórczych metod w podstawach psychologii i psychotraumatologii. Nawet jeśli pracujemy poprzez obraz, symbol, kolor czy metaforę, wciąż spotykamy się z emocjami, układem nerwowym i historią życia konkretnej osoby. Rozumienie tego, jak trauma wpływa na mózg, ciało i sposób reagowania człowieka, pomaga prowadzić proces uważniej, bezpieczniej i z większym szacunkiem do granic uczestnika. Dlatego wiedza o neurobiologii traumy może stanowić ważny punkt odniesienia w odpowiedzialnej pracy pomocowej.
Źródła:
Sweeton, J. A. (2025). Przybornik leczenia traum.
