Jak trauma wpływa na mózg? Neurobiologia traumy, arteterapia i proces zdrowienia – Instytut Psychoedukacji i Arteterapii – Psychologia, Arteterapia, Psychoterapia Sensomotoryczna w leczeniu traumy

Arteterapia w pracy z traumą wymaga znajomości procesów psychologicznych i neurobiologicznych związanych z doświadczeniami traumatycznymi. Wiedza o funkcjonowaniu mózgu pozwala lepiej rozumieć reakcje emocjonalne i cielesne, mechanizmy pamięci oraz trudności, które mogą pojawiać się podczas procesu twórczego. W artykule przyjrzymy się pięciu strukturom mózgowym istotnym w badaniach nad traumą: ciału migdałowatemu, wyspie, hipokampowi, korze przedczołowej i przedniemu zakrętowi obręczy. Omówimy również znaczenie ich wzajemnej współpracy oraz możliwości wykorzystania tej wiedzy w arteterapii i procesie zdrowienia.

Doświadczenie traumatyczne a PTSD — ważne rozróżnienie

W neurobiologii traumy i arteterapii w pracy z traumą istotne jest rozróżnienie trzech pojęć:

1. Zdarzenie traumatyczne – wydarzenie lub seria wydarzeń wiążących się z poważnym zagrożeniem, które mogą przekraczać możliwości poradzenia sobie w danej sytuacji. Przykładami są doświadczenia przemocy, wykorzystania seksualnego, wypadku lub zagrożenia życia. W kryteriach diagnostycznych PTSD według ICD-11 mowa o wydarzeniach o charakterze skrajnie zagrażającym lub przerażającym.

2. Trauma psychiczna – indywidualne następstwa doświadczenia traumatycznego, zależne między innymi od przebiegu wydarzenia, wcześniejszych doświadczeń, etapu rozwoju oraz dostępnych zasobów i wsparcia. Mogą dotyczyć funkcjonowania emocjonalnego, poznawczego, fizjologicznego i społecznego, a także sposobu postrzegania siebie i otaczającego świata.

3. Zespół stresu pourazowego (PTSD) – zaburzenie psychiczne, które może rozwinąć się w następstwie traumatycznego wydarzenia. Jego rozpoznanie opiera się na określonych kryteriach diagnostycznych, zawartych między innymi w ICD-11, i wymaga oceny klinicznej przeprowadzonej przez odpowiednio wykwalifikowanego specjalistę.

Dlaczego to rozróżnienie jest ważne dla dalszej części artykułu?
Badania neurobiologiczne często dotyczą osób z rozpoznanym PTSD. Ich wyników nie należy automatycznie odnosić do wszystkich osób, które doświadczyły zdarzeń traumatycznych. Następstwa traumy są bowiem wysoce zindywidualizowane – to samo wydarzenie może w różny sposób wpływać na funkcjonowanie psychiczne i neurobiologiczne poszczególnych osób. Znaczenie mają między innymi wcześniejsze doświadczenia, etap rozwoju, indywidualne uwarunkowania oraz dostępne wsparcie.

Struktury mózgowe istotne w doświadczeniu traumy

Reakcje na doświadczenia traumatyczne angażują wiele współpracujących ze sobą struktur i sieci mózgowych, uczestniczących między innymi w przetwarzaniu zagrożenia, pamięci, interocepcji i regulacji emocji. Przyjrzyjmy się pięciu wybranym obszarom oraz ich znaczeniu dla rozumienia reakcji pourazowych i praktyki arteterapeutycznej.

1. Ciało migdałowate

Ciało migdałowate uczestniczy w rozpoznawaniu emocjonalnego znaczenia bodźców, uczeniu się zagrożenia i uruchamianiu reakcji obronnych. W badaniach osób z PTSD często obserwuje się zwiększoną reaktywność tej struktury na bodźce związane z zagrożeniem, choć wyniki różnią się w zależności od badanej grupy i zastosowanej metody. W praktyce określony zapach, ton głosu, gest czy sytuacja społeczna mogą przywoływać skojarzenia z wcześniejszym zagrożeniem i wywoływać intensywne reakcje emocjonalne oraz fizjologiczne, mimo że aktualne okoliczności są odmienne.

Podczas procesu twórczego określone bodźce, takie jak zapach materiałów, dźwięki czy sytuacje interpersonalne, mogą przywoływać skojarzenia z wcześniejszym zagrożeniem i uruchamiać wyuczone reakcje obronne. W przypadku pojawienia się intensywnej reakcji emocjonalnej priorytetem jest wsparcie uczestnika w regulacji pobudzenia i odzyskaniu orientacji w teraźniejszości. Pomocne mogą być spokojny kontakt z osobą prowadzącą, skierowanie uwagi na otoczenie oraz możliwość przerwania lub zmodyfikowania aktywności. Istotne jest wspieranie uczestnika w rozpoznawaniu aktualnej sytuacji i dostrzeganiu dostępnych sygnałów bezpieczeństwa.

2. Wyspa

Wyspa uczestniczy w interocepcji, czyli przetwarzaniu sygnałów płynących z wnętrza organizmu, takich jak bicie serca, oddech czy doznania z przewodu pokarmowego. Odgrywa również istotną rolę w łączeniu informacji o stanie ciała z doświadczeniem emocjonalnym. Badania nad PTSD wskazują na zróżnicowane zmiany w funkcjonowaniu wyspy i przetwarzaniu interoceptywnym. U części osób obserwuje się nasiloną koncentrację na doznaniach cielesnych, którym może być przypisywane znaczenie zagrożenia. U innych występuje ograniczona świadomość sygnałów płynących z ciała, niekiedy związana z objawami dysocjacyjnymi.

Kontakt z własnym ciałem może być dla osób po doświadczeniach traumatycznych źródłem bardzo różnych doznań. Bezpośrednie kierowanie uwagi na oddech, bicie serca czy napięcie może być dla niektórych uczestników zbyt intensywne. Proces twórczy daje możliwość stopniowego kierowania uwagi na aktualne doświadczenie poprzez kontakt z materiałem, jego fakturą czy ruchem dłoni podczas tworzenia. Uczestnik może koncentrować się na tym, co widzi i robi, a następnie, jeśli jest na to gotowy, zauważać również pojawiające się doznania cielesne. Istotna jest możliwość dostosowania intensywności kontaktu z ciałem do aktualnych potrzeb uczestnika, bez wymuszania koncentracji na doznaniach wewnętrznych.

3. Hipokamp (potocznie nazywany ośrodkiem pamięci)

Hipokamp odgrywa istotną rolę w tworzeniu i przywoływaniu wspomnień autobiograficznych oraz rozpoznawaniu kontekstu, w którym miały miejsce określone wydarzenia. Uczestniczy również w odróżnianiu sytuacji związanych z wcześniejszym zagrożeniem od aktualnych okoliczności.
Badania osób z PTSD wskazują na różnice w budowie i funkcjonowaniu hipokampa, które mogą wiązać się z trudnościami w przetwarzaniu pamięci kontekstowej. W rezultacie bodźce przypominające wcześniejsze zagrożenie mogą wywoływać silne reakcje emocjonalne i fizjologiczne, nawet gdy występują w zupełnie innych okolicznościach.
Przykładowo określony zapach może przywołać traumatyczne wspomnienie i towarzyszące mu emocje, mimo że osoba znajduje się w innym miejscu i świadomie rozpoznaje aktualną sytuację.

W procesie arteterapeutycznym różne formy ekspresji mogą wspierać porządkowanie doświadczeń autobiograficznych, nadawanie im znaczenia oraz umieszczanie ich w szerszym kontekście osobistej historii. Praca twórcza może również pomagać w rozpoznawaniu związków między wcześniejszymi doświadczeniami a aktualnymi reakcjami oraz dostrzeganiu zmian, jakie zaszły od czasu traumatycznego wydarzenia.

4. Kora przedczołowa (potocznie nazywana ośrodkiem decyzji i regulacji)

Kora przedczołowa uczestniczy między innymi w planowaniu, podejmowaniu decyzji, kierowaniu uwagą i regulacji emocji. Jej współpraca z ciałem migdałowatym i hipokampem odgrywa istotną rolę w rozpoznawaniu kontekstu sytuacji oraz dostosowywaniu reakcji do aktualnych okoliczności. Badania osób z PTSD wskazują na zmiany w funkcjonowaniu tych obwodów, szczególnie podczas przetwarzania zagrożenia i regulacji emocji. Mogą one wiązać się z trudnościami w modyfikowaniu wyuczonych reakcji obronnych, nawet gdy człowiek świadomie rozpoznaje, że aktualna sytuacja różni się od wcześniejszego zagrożenia. Obserwowane zmiany są jednak zróżnicowane i nie dotyczą wszystkich osób po traumie.

Arteterapia może pomagać w wyrażaniu emocji i doświadczeń, które trudno ująć w słowa. Proces twórczy umożliwia nadawanie im formy i stopniowe odkrywanie ich znaczenia, bez konieczności bezpośredniego opowiadania o traumatycznych wydarzeniach. Powstała praca może stać się punktem wyjścia do rozmowy o przeżywanych emocjach, ich możliwych źródłach oraz sposobach radzenia sobie z nimi. Pozwala również przyjrzeć się własnym doświadczeniom z innej perspektywy i poszukiwać nowych znaczeń. W kontekście pracy z traumą szczególne znaczenie ma możliwość łączenia ekspresji emocjonalnej z refleksją, zwłaszcza gdy intensywne emocje utrudniają rozpoznanie i nazwanie własnych przeżyć.

5. Przedni zakręt obręczy (potocznie nazywana ośrodkiem integracji)

Przedni zakręt obręczy uczestniczy w kierowaniu uwagą, monitorowaniu konfliktów poznawczych oraz przetwarzaniu i regulacji emocji. Współpracuje między innymi z korą przedczołową, wyspą i ciałem migdałowatym, pomagając rozpoznawać istotne bodźce i dostosowywać reakcje do sytuacji. Badania osób z PTSD wskazują na zmiany w funkcjonowaniu tej struktury. Szczególnie interesujące są różnice między jej częściami: grzbietową, zaangażowaną między innymi w monitorowanie zagrożenia i kontrolę uwagi, oraz dziobową, uczestniczącą w regulacji emocji.

Proces twórczy może stanowić okazję do obserwowania, jak zmieniają się uwaga, emocje i poziom napięcia podczas wykonywania określonej aktywności. Uczestnik może zauważać momenty frustracji, zaangażowania czy przeciążenia, a następnie przyglądać się temu, co pomaga mu kontynuować pracę lub odzyskać równowagę. W arteterapii istotne może być zatem łączenie doświadczenia twórczego z refleksją nad jego przebiegiem.

Połączenia między strukturami mózgowymi a objawy traumy

Osłabiona łączność korowo-podkorowa

Kora przedczołowa i ciało migdałowate współpracują ze sobą, umożliwiając rozpoznawanie zagrożenia i regulowanie reakcji emocjonalnych. Kora przedczołowa pomaga uwzględniać aktualne okoliczności i modyfikować reakcje, które przestają być adekwatne do sytuacji. U części osób z PTSD obserwuje się osłabioną współpracę między tymi strukturami. Może to wiązać się z trudnościami w regulacji lęku i napięcia oraz utrzymywaniem się reakcji obronnych, mimo świadomości, że wcześniejsze zagrożenie już minęło. Badania wskazują jednak na zróżnicowane wzorce tych połączeń.

Zwiększona łączność wyspa – ciało migdałowate

W niektórych badaniach osób z PTSD zaobserwowano zwiększoną łączność funkcjonalną między wyspą a ciałem migdałowatym. Może ona mieć znaczenie dla sposobu, w jaki człowiek odczytuje sygnały płynące z własnego ciała i reaguje na potencjalne zagrożenie. W praktyce oznacza to, że przyspieszone bicie serca, napięcie mięśniowe czy zmiana rytmu oddechu mogą być odbierane jako sygnały alarmowe i nasilać poczucie zagrożenia. Reakcja organizmu może wówczas podtrzymywać lęk, nawet gdy aktualna sytuacja nie wymaga uruchamiania reakcji obronnej.

Znajomość tych zależności pomaga zrozumieć, dlaczego podczas procesu twórczego świadoma ocena sytuacji, przeżywane emocje i reakcje organizmu nie zawsze pozostają ze sobą w zgodzie. Uczestnik może być zaangażowany w tworzenie, a jednocześnie doświadczać narastającego napięcia, którego źródło nie jest dla niego oczywiste. W praktyce arteterapeutycznej ważne jest zatem zwracanie uwagi na przebieg całego doświadczenia, a nie wyłącznie na wykonywaną aktywność. Rozumienie neurobiologii traumy pomaga dostosowywać tempo i formę pracy do aktualnych reakcji uczestnika, wspierać regulację pobudzenia oraz rozpoznawać momenty, w których potrzebuje on dodatkowego wsparcia.

Źródła:

1. Sweeton, J. A. (2025). Przybornik leczenia traum.
2. Ressler, K. J., Berretta, S., Bolshakov, V. Y. i in. (2022). Post-traumatic stress disorder: clinical and translational neuroscience from cells to circuits | Nature Reviews Neurology. Nature Reviews Neurology, 18, 273–288.
3. Haris, E. M., Bryant, R. A., Williamson, T. i Korgaonkar, M. S. (2023). Functional connectivity of amygdala subnuclei in PTSD: a narrative review | Molecular Psychiatry. Molecular Psychiatry, 28, 3581–3594.
4. Leech, K., Stapleton, P. i Patching, A. (2024). Frontiers | A roadmap to understanding interoceptive awareness and post-traumatic stress disorder: a scoping review. Frontiers in Psychiatry, 15, 1355442.
5. Ogden, P., Pain, C. i Fisher, J. (2006). A sensorimotor approach to the treatment of trauma and dissociation – PubMed. Psychiatric Clinics of North America, 29(1), 263–279.
6. Schouten, K. A., de Niet, G. J., Knipscheer, J. W., Kleber, R. J. i Hutschemaekers, G. J. M. (2015). The effectiveness of art therapy in the treatment of traumatized adults: a systematic review on art therapy and trauma – PubMed. Trauma, Violence, & Abuse, 16(2), 220–228.
7. Maddox, G. A., Bodner, G. E., Christian, M. W. i Williamson, P. (2024). On the Effectiveness of Visual Arts Therapy for Traumatic Experiences: A Systematic Review and Meta-Analysis – PubMed. Clinical Psychology & Psychotherapy, 31(4), e3041.
8. National Institute for Health and Care Excellence (2018). Post-traumatic stress disorder. Wytyczne kliniczne NG116.