Przykład warsztatów psychoedukacyjnych w jeździectwie
Elementy arteterapii mogą być wartościowym uzupełnieniem pracy z młodymi sportowcami.
Kolaż, kolor, metafora, symbol i inne proste formy twórcze mogą wspierać dzieci i młodzież w rozpoznawaniu emocji, zauważaniu napięcia, nazywaniu zasobów oraz lepszym rozumieniu własnych doświadczeń związanych ze sportem.
Takie działania można włączać do warsztatów psychoedukacyjnych, zajęć rozwojowych, spotkań okołotreningowych, obozów sportowych czy pracy indywidualnej. Dla wielu młodych osób twórcza forma bywa bardziej naturalnym sposobem wyrażania siebie niż rozmowa oparta wyłącznie na pytaniach.
Kolaż jako proste doświadczenie arteterapeutyczne
Kolaż może być prostym sposobem na rozpoczęcie pracy z grupą. Nie wymaga dużych umiejętności plastycznych, a jednocześnie szybko uruchamia skojarzenia, ekspresję i naturalną rozmowę.
Podczas prowadzonych przeze mnie warsztatów na obozie jeździeckim, uczestniczki pracowały z prostymi materiałami:
- kartkami,
- pisakami
- magazynami jeździeckimi.
Dziewczynki wycinały obrazy, przyglądały się zdjęciom koni i rozmawiały o swoich startach, ulubionych momentach związanych z jazdą oraz o tym, co szczególnie przyciąga ich uwagę.
Na tym etapie nie chodziło jeszcze o analizę ani pogłębione pytania. Ważniejsze było stworzenie atmosfery swobody, zaciekawienia i kontaktu z grupą. Kolaż stał się tu bezpiecznym punktem wejścia — pozwalał uczestniczkom działać, być razem i stopniowo oswajać się z dalszą częścią spotkania.
Na początku warsztatu warto sięgać po działania, które nie wymagają od uczestników szybkiego odsłaniania się. Kolaż pomaga wejść w proces łagodnie: przez obraz, wybór, ruch, kolor i skojarzenia. To dobry sposób na budowanie kontaktu, obserwację dynamiki grupy i stworzenie bezpiecznej przestrzeni do dalszej pracy.
Kolor i metafora jako narzędzie psychoedukacyjne
W kolejnej części warsztatów chciałam nawiązać do teorii poliwagalnej Stephena Porgesa, która opisuje różne stany autonomiczne naszego układu nerwowego. Nie chciałam jednak wprowadzać trudnego nazewnictwa ani nadmiaru teorii, dlatego wybrałam prostą metaforę kolorów i zaprosiłam dziewczynki do odwołania się do ich własnych doświadczeń.
Rozmowa o emocjach i reakcjach ciała opierała się na symbolice trzech kolorów: zielonego, czerwonego i niebieskiego. Uczestniczki nie tylko mówiły, z czym kojarzy im się każdy z nich, ale też wchodziły do strefy danego koloru i opowiadały, w jakich sytuacjach taki stan pojawia się u nich podczas uprawiania sportu.
Pojawiały się odniesienia do stresu przed startem, złości, frustracji, pobudzenia, ale też do spokoju, lekkości i poczucia, że wszystko jest w porządku. Dzięki temu nie była to tylko rozmowa o emocjach, ale bardziej ucieleśnione spotkanie z własnym doświadczeniem. Dziewczynki przypominały sobie konkretne sytuacje, zauważały, z czym wiążą się poszczególne stany, i nadawały im prostsze znaczenie. Dopiero później stało się to punktem wyjścia do krótkiej psychoedukacji o tym, że różne stany emocjonalne i fizjologiczne są naturalną częścią naszego funkcjonowania.
W sporcie napięcie, pobudzenie, frustracja czy wycofanie mogą pojawiać się bardzo szybko — przed startem, po błędzie, w sytuacji presji albo wtedy, gdy coś nie idzie po myśli zawodnika. Dlatego ważne było też to, by nie zostawiać uczestniczek z samym rozpoznaniem trudności. Obok rozmowy o stanach pojawiały się również konkretne wskazówki, co może pomagać wracać do większego spokoju. Ten fragment był współtworzony przez grupę — dziewczynki dzieliły się swoimi sposobami, a ja uzupełniałam je o kolejne możliwości.
Kolaż jako przestrzeń do zauważania zasobów
Następnie uczestniczki wróciły do swoich kolaży. Był to moment spokojniejszej refleksji, zatrzymania się przy własnych myślach i przyjrzenia się temu, co widzą w sobie w kontekście uprawianego sportu. Dziewczynki dopisywały do swoich prac pozytywne cechy, które uważają u siebie za ważne i wspierające. Pojawiały się takie określenia jak odwaga, cierpliwość, skupienie, opanowanie czy wytrwałość. Stanowiło to także nawiązanie do wcześniejszego ćwiczenia z kolorami, ponieważ niektóre zasoby ujawniały się właśnie tam — na przykład spokój, cierpliwość czy umiejętność pozostawania w kontakcie ze sobą.
Praca z zasobami jest ważna nie tylko dlatego, że wspiera dziecko na poziomie poznawczym i pomaga mu zauważać własne mocne strony. W podejściach ucieleśnionych i sensomotorycznych zasoby mają również wymiar doświadczeniowy — symbol, obraz, słowo czy skojarzenie mogą stać się punktem wyjścia do głębszego kontaktu ze sobą. Także w pracy ze sportowcem nazwanie konkretnej cechy, jakości lub symbolu może uruchamiać nie tylko refleksję, ale również fizjologicznie odczuwane doświadczenie, na przykład większego spokoju, siły, stabilności czy gotowości.
Kwestionariusze i indywidualna refleksja jako element integrujący doświadczenia sportowe
W ostatniej części warsztatów uczestniczki wypełniały arkusze refleksji. Odpowiadały na pytania, które dotyczyły tego:
- za co lubią swoją dyscyplinę,
- co sprawia, że chcą przychodzić na treningi,
- jakie myśli i emocje pojawiają się, kiedy wszystko idzie dobrze,
- gdzie widzą siebie w przyszłości – za kilka miesięcy, za rok, za pięć lat.
Czasem w sporcie łatwo zgubić to, co dla młodej osoby jest naprawdę ważne. Przyjemność, relacja, satysfakcja i samo doświadczenie uprawiania danej dyscypliny schodzą wtedy na dalszy plan, a coraz więcej miejsca zajmuje wynik, ocena i myślenie o tym, co jeszcze trzeba poprawić. Zatrzymanie się i refleksja pomagają wracać do tego, co daje radość, poczucie sensu i motywację do dalszego rozwoju.
Znaczenie arteterapii w pracy z dziećmi i młodzieżą w sporcie
Elementy arteterapii mogą wnosić do pracy z młodymi sportowcami ważny wymiar refleksji i samopoznania. Praca twórcza może być nie tylko formą ekspresji, ale też sposobem porządkowania doświadczeń związanych ze sportem. Dzięki temu dziecko może spojrzeć na siebie szerzej — nie tylko przez wynik i wymagania, ale też przez własny rozwój, zaangażowanie i zasoby.
